Historia

Dziejowe zakręty Wrocławia

Tekst: Wojciech Olejnik

 

Początki Wrocławia wiążą się z panowaniem księcia Mieszka I. To właśnie za jego kadencji, w roku 985 na wyspie Ostrów Tumski powstał pierwszy gród. Za panowania zaś Bolesława Chrobrego ustanowione zostało biskupstwo łacińskie podlegające arcybiskupowi gnieźnieńskiemu.

Przez pierwsze trzysta lat istnienia miasta władze sprawowali tu śląscy Piastowie i pochodzący z Czech Przemyślidzi. Dopiero w roku 1335 stolica Dolnego Śląska przeszła w orbitę wpływów niemieckich. Bujny rozkwit miasta datuje się już na wiek XIII. Dowodem prestiżu Wrocławia był fakt jego przystąpienia do średniowiecznej unii czołowych miast europejskich zwanej Hanzą, której zadanie polegało głównie na wzajemnym wsparciu w dziedzinie gospodarki i polityki. Po wystąpieniu z owego związku Wrocław zaczął wojnę handlową z Polską i czołowym jego konkurentem, czyli Krakowem.

 


Upadek miasta, chociaż nie całkowity, przypada na czas wojen trzydziestoletnich. Prestiż stolicy Dolnego Śląska, pomimo rozmaitych kryzysów, wciąż jednak trwał, o czym świadczy fakt powstania w XVIII. wieku, na bazie dwóch dotychczasowych uczelni, katolickiej i protestanckiej, Uniwersytetu Wrocławskiego, oraz nadanie Wrocławowi statusu miasta królewskiego. Wiek XIX to czas intensywnego rozwoju Wrocławia. Nastąpiła wówczas znacząca rozbudowa infrastruktury miejskiej, przemysłu czy sieci komunikacyjnej (szczególnie kolei).
Najdawniejsze zabytki miasta mieszczą się na Ostrowu Tulskim. Od wieków stoi tu katedra p.w. św. Jana, pamiętająca czasy roku 1000. Ten stylistycznie gotycki budynek był wielokrotnie przebudowywany i podobnie jak cały Wrocław, podczas II wojny światowej w znacznym stopniu zniszczony. Gotyk katedry, podobnie jak innych kościołów wrocławskich, jest bardziej klasyczny, zachodni, w porównaniu chociażby z kościołami krakowskimi z okresu średniowiecza. Bogato rzeźbiony portal, pełen postaci świętych, zachęca do wejścia w przestrzeń nieco mrocznego, kryjącego wiele tajemnic wnętrza katedry. Dostojeństwo tych świętych murów przypomina szczególnie o bogatej historii Wrocławia. Ostrów Tumski był pierwszą siedzibą świeckiego władcy, który w późniejszym okresie przekazał wyspę władzom duchownym, do dziś sprawującym pieczę nad tą częścią miasta. Istnieje tu aż pięć kościołów (w tym ten najstarszy, romański św. Idziego, oraz gotycki kościół kondygnacyjny p.w. św. Krzyża), seminarium duchowne, wydział teologiczny i jedno z najstarszych w Polsce Muzeum Katedralne, gromadzące unikalne eksponaty sztuki starożytnej oraz średniowiecznej… Władza świecka po przekazaniu kościołowi wyspy przeniosła się na lewy brzeg Odry budując na nim nie istniejąca do dziś siedzibę. Obecnie w obrębie dawnego średniowiecznego zamku stoi gmach Uniwersytetu Wrocławskiego.

Klimat początków Wrocławia i polskiej państwowości przypomina średniowieczne mauzoleum śląskich Piastów usytuowane w bardzo nietypowym miejscu, mianowicie wewnątrz kompleksu szkolnego Sióstr Urszulanek Szarych. Wkomponowane w budynki klasztorne gotyckie mury kościoła św. Klary kryją doczesne szczątki śląskich Piastów: Henryka IV Białego, Henryka V Grubego i Henryka V Dobrego oraz ich córek będących opatkami istniejącego tu przed wiekami klasztoru sióstr klarysek. Uwagę zwraca szczególnie doskonale zachowany sarkofag ostatniego z wymienionych książąt. Pozostałe płyty nagrobne są mocno nadszarpnięte przez upływ czasu. Tym bardziej jednak owe zniszczenia nadają im wiekowego dostojeństwa.

Najbardziej kolorowym i radosnym miejscem we Wrocławiu jest rynek, drugi co do wielkości, zaraz po krakowskim. Zdobi go kilkadziesiąt stylowych kamienic oraz piękny, budowany na przestrzeni wieków (od XIII do XVI) gotycko -renesansowy ratusz mieszczący w swoich wnętrzach zbiory Muzeum Miejskiego. Budowla ta do dziś zachwyca wielością architektonicznych detali i rozmachem formy.

Wrocław to miasto zabytkowych, monumentalnych obiektów sakralnych. Wśród wielu świątyń wymieńmy te szczególnie istotne. Imponujące wrażenie wywołuje kościół św. Elżbiety. Postawiony w XIV. wieku na miejscu starszej, romańskiej świątyni, był początkowo własnością zakonu krzyżowców sprowadzonych tu przez księżnę Annę. Dwieście lat później ta pierwotnie katolicka świątynia stała się własnością protestantów. Dziś ponownie jest domem modlitwy służącym katolikom. Pomimo wielokrotnych zniszczeń i pożarów zabytek do dziś swa strzelistością kieruje myśli zwiedzających ku metafizyce. Na szczególną uwagę zasługują liczne gotyckie i nowożytne, bogato rzeźbione epitafia dawnych mieszkańców miasta oraz wysoka na 91 metrów wieża dzwonnicza, z której roztacza się piękny widok na miasto.

Druga z monumentalnych miejskich świątyń jest nie mniej zabytkowa od poprzedniej. Zbudowana w średniowieczu, ogromnych rozmiarów świątynia dedykowana św. Elżbiecie, jest miejscem spoczynku najbogatszych niegdyś obywateli miasta Wrocławia oraz przedstawicieli najważniejszych cechów rzemieślniczych. Niezwykle oryginalnym punktem kościoła jest portal ołbiński. Ta perełka architektury romańskiej została tu przeniesiona ze znacznie starszego i dziś nie istniejącego, stojącego przed wiekami na podwrocławskiej wiosce Ołbin, opactwa św. Wincentego. Opactwo to będące własnością wpierw benedyktynów, a później norbertanów, zostało rozebrane w XVI wieku. Przyczyną rozbiórki był najazd Tatarów i narastająca obawa przed zbezczeszczeniem świątyni. Fragmenty opactwa ołbińskiego eksponowane są w Muzeum Narodowym i Architektury we Wrocławiu. Portal opactwa św. Wincentego do dziś zadziwia bogactwem przedstawień figuralnych. Jest to najstarszy i najbardziej okazały portal romański w naszym rejonie Europy, a jego zawartość treściowa stanowi złożony wykład teologiczny z historii zbawienia, w którym centralną rolę odgrywają Jezus i Maryja. Rozbudowaną wizję artystyczną tworzą też postaci pierwszych rodziców, proroków czy trzech króli. Zwiedzając kościół moją uwagę zwróciła przepiękna ambona oraz średniowieczne wieżowe sakramentarium. Znakiem rozpoznawczym świątyni są dwie gotyckie wierze połączone metalowym mostem pokutnic. Związana z nimi i metalową konstrukcją mostu legenda jest pozostałością mocno pedagogicznej, umoralniającej kultury średniowiecza. Przekaz ów mówi, że po zmroku, na moście pokutnic pojawiają się dusze pokutujących samotnych panien. Owe nieszczęsne kobiety zamiast zatroszczyć się o swoje macierzyńskie powołanie, beztrosko spędzały czas na zabawach i kokietowaniu panów. Ponure wizje są więc moralistyczną przestrogą przed staropanieństwem.

We Wrocławiu powstawały też świątynie zakonne. W tym kontekście warto szczególnie wspomnieć o wrocławskim kościele ojców Dominikanów. Przybyli oni do stolicy Dolnego Śląska w roku 1226. Nie musieli tu budować nowej świątyni. Przekazany im został istniejący już kościół św. Wojciecha. Ten obecnie gotycki gmach powstawał przez wiele wieków. Pierwsza świątynia została zburzona podczas najazdu mongolskiego (XIII w). Postawiony w nowej stylistyce kościół był systematycznie rozbudowywany. Dominikańska świątynia kryje w sobie barokową kaplicę błogosławionego Czesława, brata św. Jacka, oraz jego grobowiec. Została ufundowana i zbudowana w XVIII wieku, a okazją do tego stała się beatyfikacja błogosławionego Czesława przez wrocławskiego biskupa kardynała Franza Ludwika Neuburga. Osoba błogosławionego Czesława oraz piękny rzeźbiarski wystrój kaplicy wciąż przyciągają wielu pielgrzymów.

 

Wspaniałą, poklasztorną świątynią jest kościół Najświętszej Maryi Panny na Piasku. Ten okazały obiekt architektury gotyckiej był niegdyś własnością kanoników regularnych reguły św. Augustyna, którzy przybyli tu po roku 1150. Obecna forma kościoła jest rezultatem odbudowy po zniszczeniach dokonanych w 1945 roku. Po wspomnianej odbudowie we wnętrzach kościoła znalazły swe miejsce zabytkowe ołtarze pochodzące ze zniszczonych podczas wojny kościołów Śląska. Gotycką formę zyskała omawiana świątynia w wieku XIV. Wcześniej stał tu kościół romański. Przylegające do świątyni budynki klasztorne powstały w średniowieczu, jednak w XVIII wieku zostały przebudowane, zyskując barokowy kształt. Od roku 1810 budynki klasztorne zmieniły właściciela. Od tej pory wykorzystywane były jako biblioteka. Także i ten budynek został zniszczony podczas II wojny światowej. Dziś mieści się tu oddział Biblioteki Uniwersyteckiej.

Z budynków świeckich wyróżnić warto potężny, barokowy, osiemnastowieczny gmach Uniwersytetu Wrocławskiego zlokalizowany na miejscu dawnego średniowiecznego zamku. Głównymi zabytkami budynku jest wieża matematyczna i sala muzyczna (Oratorium Marianum). Wnętrza Wieży matematycznej (dawnego obserwatorium astronomicznego) kryją dziś zbiory muzeum uniwersyteckiego. Oratorium Marianum jest natomiast najbardziej reprezentacyjną, bogatą w rzeźby i malowidła, salą Uniwersytetu Wrocławskiego. Odbywają się tu dziś najważniejsze wydarzenia z życia uczelni oraz koncerty muzyki klasycznej.

W barokowej stylistyce utrzymany jest również główny budynek Biblioteki Ossolińskich, będący ongiś własnością zakony krzyżowców. Przechowywane są tu rękopisy najważniejszych dzieł polskiej literatury (Pan Tadeusz Adama Mickiewicza, Zemsta Aleksandra Fredry) i nauki (O obrotach ciał niebieskich Mikołaja Kopernika). Wejście do gmachu Biblioteki zdobią herby rodziny Ossolińskich i zakonu krzyżowców.
Nie można zapomnieć o bogatych zbiorach muzealnych Wrocławia. Miasto Wrocław w swoich muzeach eksponuje wybitne dzieła sztuki świeckiej i sakralnej. W tym kontekście szczególnie warto odwiedzić Muzeum Narodowe, gdzie można podziwiać sztukę europejska i śląską od średniowiecza do współczesności. Wnętrza Muzeum kryją między innymi ozdobne nagrobki śląskich Piastów, wspaniałe obrazy, ołtarze czy rzeźby. Oddział Muzeum Narodowego we Wrocławiu eksponuje niezwykle oryginalne dzieło sztuki, jakim jest potężnych rozmiarów Panorama Racławicka, namalowana przez dwóch wybitnych polskich malarzy: Jana Stykę i Wojciecha Kossaka. Ten monumentalny obraz przybliża potomnym zwycięską dla Polaków Bitwę pod Racławicami.

Wrocław jest miastem o największej liczbie mostów w całej Polsce. Zdania co do ich rzeczywistej ilości są podzielone. Jedni twierdzą że jest ich około stu, inni że nawet trzysta. Przyczynkiem do ich powstania są liczne kanały oraz dopływy Odry, jak Ślęza, Bystrzyca, Oława, Widawa.

Niezapomnianym przeżyciem jest wizyta we wrocławskim ZOO osławionym niegdyś ogólnopolskim programem Z kamerą wśród zwierząt prowadzonym przez państwa Gucwińskich, czy ogrodzie botanicznym. We wrocławskiej hali stulecia, współczesnym zabytku architektury, powstałym w okresie międzywojennym, dawał niegdyś koncerty słynny kanadyjski bard, Leonard Cohen.

Z pewnością warto odwiedzić Wrocław. Dziś, po traumatycznych wojennych zniszczeniach, to piękne, zabytkowe miasto, dźwignięte ze zgliszcz, przeżywa swój ponowny renesans, będąc celem wycieczek dla wielu tysięcy turystów…

 

 

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.

Witryna wykorzystuje Akismet, aby ograniczyć spam. Dowiedz się więcej jak przetwarzane są dane komentarzy.